Prilog razumevanju istočnoevropskog populizma

U vremenu najnovijih trvenja izmedju EU i njenih članica na istoku, Madjarske i Posle, portal SOCIAL EUROPE 19.novembra 2020. pod originalnim naslovom „Rad, porodica, otadžbina“: populističke socijalne politike u centralnoj i istočnoj Evropi - objavio je ovaj članak koji su potpisali Mitchell A Orenstein i Bojan Bugaric

 
        Bojan Bugarić       Mitchel A Orenstein

Nova podela na Istok-Zapad u Evropi ne odnosi se samo na autoritarne režime koji prkose vladavini prava. U pitanju su i pametno osmišljene ekonomske pogodnosti.

Uspon autoritarnih populista u Mađarskoj i Poljskoj škokirao je Evropsku Uniju i primorao je da osmisli nove procedure kojima bi garantovala poštovanje vladavine prava. Ali ovi režimi imaju postojanu popularnost među glasačima, uključujući tu i one koji su prirodno naklonjeniji levici. Zašto?

Naše istraživanje pokazuje da su populisti u centralnoj i istočnoj Evropi razvili novi pristup socijalnoj politici, zasnovan na ranijim konzervativnim modelima, koji se može sažeti u starom Vichy sloganu, „rad, porodica, otadžbina“. Nakon što je razvijen u Mađarskoj i Poljskoj, sada se širi Evropom.

Kao odgovor na decenije neoliberalne ekonomske politike, ove populističke stranke promovišu nacionalistički program. Ovaj program nastoji da podupre domaći naspram stranog kapitala, podržava domaću radnu snagu protiv migrantske, rešavanje problema gubitka stanovništva „pro-porodičnim“ merama. Osnovna ideja je da se zaštite „obični ljudi“ od „liberalnih elita“, uz razvijanje ekonomije kroz ekonomsko samoupravljanje i konzervativnu razvojnu državu.

Pre svetske ekonomske krize 2008. godine, populističke vlade se nisu protivile neoliberalizmu. Nakon nje su počele da primenjuju drugi pristup. Mađarska je u tome bila predvodnica, nakon velike izborne pobede Viktora Orbana 2010. godine. 

Nacionalna kapitalistička klasa

Orban je svoju ekonomsku politiku nazvao pristupom „istočnih vetrova“, gledanjem ka brzorastućim ekonomijama u Aziji. Pozivao je renacionalizaciju pojedinih kompanija, pretežno u strateškim sektorima, kao i na uvođenje novih poreza za strane banke, osiguravajuća društva i međunarodne veleprodajne lance, i aktiviranje domaće radne snage. Iako je odobravao dolazak stranih investitora koji su stvarali nova radna mesta u Mađarskoj – naročito visoko-kvalifikovane manufakturne poslove, poput nemačkih automobilskih kompanija – u drugim oblastima razvio je nacionalnu kapitalističku klasu povezanu sa njegovom strankom, stvarajući mnoštvo „kompanija povezanih sa Fidesom“, često obespravljivanjem prethodnih vlasnika. Denuncirao je zapad kao dekadentan i opsednut novcem i formulisao je buduće „društvo zasnovano na radu“, stvarajući masovne programe za zapošljavanje nezaposlenih, kojima su rukovodili gradonačelnici iz redova Fidesz-a.

U 2019. godini Orban je najavio socijalne politike koje će podstaći žene u Mađarskoj da imaju više dece. Nastojao je radije da reši problem niskog prirodnog priraštaja, 1.45 dece po ženi, u Mađarskoj nego da uvozi imigrantsku radnu snagu. Plan je obuhvatao doživotno oslobađanje od poreza na lični dohodak za žene koje su rodile i odgajile četvoro ili više dece. Žene mlađe od 40 godina koje se udaju prvi put i koje su bile u radnom odnosu makar tri godine imaju imaju pravo na „trudnički“ zajam od 31.700 € po preferencijalnoj stopi, koji se oprašta kako rađaju decu. Vlada je takođe najavila i subvencije za veće porodice koje kupuju veće automobile i dede i babe koji pružaju negu, kao i više obdaništa.

Kritičari su se fokusirali na skupoću Orbanovih politika i konzervativne, nacionalističke vizije koja je u njima implicitna. Ali dok je njegov populizam bio „anatema za mlade, kosmopolitske Mađare,“ drugi glasači su dali Orbanu komfornu većinu glasova (i većinu poslaničkih mandata) na parlamentarnim izborima 2014. i 2018. godine. Jedna studija koju je radio think tank blizak vladi pokazala je da su se realne neto plate u Mađarskoj uvećale za 59 posto u periodu od 2010. do 2018, pretežno usled toga što su promene u poreskoj strukturi smanjile oporezivanje dohotka, uvećale oporezivanje (stranog) kapitala i proširile poresku bazu, što je omogućilo da se dodatnih 2.5-3.0 posto BDP-a slije u domaćinstva. 

Ekonomska privlačnost

Nakon pobede na parlamentarim izborima 2015, valada poljske stranke Zakona i pravde (PiS) sledila je Mađarsku sa konzervativnim programima kojima su tvrdili da štite Poljsku od izloženosti stranom kapitalu. Ipak, nedavne PiS-ove izborne pobede pokazuju da se on proširio izvan svoje tradicionalno konzervativne izborne baze, privlačenjem glasača ekonomskim pogodnostima. Neki od tih glasača su ranije podržavali post-komunističke levičarske stranke, koje su gubile podršku kako je PiS rastao.

PiS se obraćao građanima iz manjih gradova i siromašnijih regiona u „Poljskoj B“, koji su osećali da ih je neoliberalizam ostavio po strani. Po njihovom ekonomskom planu, vlada je uvela takse na bankarstvo i osiguranje u 2016, povećala je vlasnički udeo u domaćim bankama sa 30 na preko 50 posto i objedinila naftne i gasne kompanije kako bi stvorila „nacionalnog šampiona“. PiS je tražio strane investitore za veliki aerodrom vredan 10 milijardi dolara nadomak Varšave, uključujući i plan za njegovo povezivanje sa svim većim poljskim gradovima putem brzih pruga, tako da bi koristi od njega mogla da ima cela zemlja. PiS je takođe nastojao da zaustavi odlazak mladih u emigraciju oslobađajući sve zaposlene mlađe od 26 godina od poreza na dohodak.

Ciljevi stranke je da neguje „porodične vrednosti“ natalizam i izgradi „Poljsku naciju“ objedinili su se u socijalnom programu PiS, Porodica 500+ koji je pokrenut 2017. godine. Njime je pružen izdašan porodični džeparac od 144 dolara po detetu – što iznosi 40 posto minimalne zarade – za svako dete nakon prvog. Kasnije je proširen tako da obuhvata i prvorođeno dete. PiS je finansirao Prodoca 500+ novim porezima za banke i velike biznise, sledeći mađarski model, kao i poboljšanim prikupljanjem poreza u rastućoj ekonomiji. Pored toga, napustila je program prethodne vlade za povećavanje starosne granice za penziju i uvela nove beneficije za lekove za starije sugrađane, dok je pri tom pokrenula program za jeftine stanove. Nastojali su da ograniče korišćenje kratkoročnih „junk (đubre) ugovora“ od strane poslodavaca i povećali su garantovanu minimalnu zaradu.

Konzervativni modeli

„Liberalni poredak“ nije ispunio svoja obećanja iz 1989. i to je stvorilo zahteve za promenama. Nakon svetske ekonomske krize, populisti iz centralne i istočne Evrope okrenuli su se konzervativnim modelima, usvajanjem ideje „razvojne države“ kako bi povećala konkurentnost ekonomije i ostvarivala ciljeve socijalne pravde u interesu „nacije“.

Populizam sada predstavlja važan izazov za levicu u centralnoj i istočnoj Evropi i šire. Kako bi ona trebalo da reaguje na rastuće zahteve za ekonomskim politikama koje pružaju socijalna prava i zaštitu onima koji su u poslednjih četrdeset godina neoliberalizma ostavljeni na marginama?

O autorima

Mitchell A Orenstein je profesor  Ruskih i istočnoevropskih studija na Univerzitetu Pensilvanije. Sa Kristen Ghodsee autor je knjige Taking Stock of Shock: Social Consequences of the 1989. Revolutions, koju je objavio Oxford University Press. Bojan Bugaric je profesor prava na Univerzitetu Sheffield. Sa Markom Tushnetom kod istog izdavača objavio je knjigu  Power to the People: Constitutionalism in the Age of Populism.